Instytut Psychodietetyki Rodzic w dobrym stylu - Instytut Psychodietetyki

Rodzic w dobrym stylu

Czyli, jak emocjonalny klimat związany z zachowaniem rodziców może wpływać na odżywianie dzieci.

Na ogół podkreśla się, że dzieci potrzebują bliskości, zrozumienia, wsparcia… Z drugiej strony mówi się, że potrzebują granic. Czy rodzice powinni więc stawiać głównie na ciepło i wspieranie dziecka czy na większą konsekwencję i wymagania? Ten dylemat rozstrzyga poniekąd teoria stylów rodzicielskich.

Rodzinne tło nawyków żywieniowych

W publikowanych przeze mnie tekstach dużo piszę o tym, że dla nawyków żywieniowych dzieci mają znaczenie praktyki rodzicielskie dotyczące odżywiania, tj. sprawowana kontrola w tym zakresie, organizacja posiłków w domu czy dawany przez rodziców przykład. W dzisiejszym tekście chciałabym zwrócić uwagę na to mniej oczywiste tło zachowań żywieniowych dzieci związane z potrzebami bliskości i relacjami rodzinnymi. Okazuje się bowiem, że istotne jest nie tylko to, czy w domu jada się zdrowo, ale także to, jak rodzina się komunikuje, jak jej członkowie wyrażają swoje emocje, jak rozwiązują swoje konflikty czy też, jaki podzielają system wartości (Józefik, 2006). 

Na ogół podkreśla się, że dzieci potrzebują bliskości, zrozumienia, wsparcia… Z drugiej strony mówi się, że potrzebują granic. Czy rodzice powinni więc stawiać głównie na ciepło i wspieranie dziecka czy na większą konsekwencję i wymagania? Ten dylemat rozstrzyga poniekąd teoria stylów rodzicielskich.

Style rodzicielskie

Style rodzicielskie definiuje się jako wzory zachowań rodziców względem dzieci tworzące emocjonalny klimat (Darling i Steinberg, 1993). Wzory te oparte są natomiast na dwóch wymiarach. Pierwszy z tych wymiarów mówi o wychowaniu bazującym na formułowaniu zasad i egzekwowaniu ich od dziecka – nazwany jest wymiarem monitoringu i wymagań, natomiast drugi, tj. emocjonalne zaangażowanie, odnosi się do dostarczania przez rodziców wsparcia, opieki i akceptacji pozwalających na kształtowanie u dziecka pewność siebie oraz odrębności i nazwany jest wymiarem ciepła i zaangażowania (Baumrind, 2005; za: Darling i Steinberg, 1993). 

W zależności od tego, jak zachowanie rodzica kształtuje się na każdym z tych wymiarów, wyróżnia się cztery style rodzicielskie przedstawione na Rycinie poniżej: 

  1. permisywny, w którym rodzice zapewniają dzieciom duży poziom wsparcia i ciepła, ale mały poziom wymagań; 
  2. autorytarny – w którym jest odwrotnie, tj. dziecko otrzymuje mało ciepła, ale dużo wymagań; 
  3. niedbały, w którym brakuje zarówno wsparcia, jak i wymagań oraz 
  4. autorytatywny, w którym łączy się wsparcie z wymaganiami.

Rycina 1. Cztery style rodzicielskie osadzone na dwóch wymiarach:  ciepła i zaangażowania oraz monitoringu i wymaganiach (Baumrind, 2005; za: Darling i Steinberg, 1993).

Czym charakteryzuje się każdy styl i jakie może mieć konsekwencje dla rozwoju dziecka, w tym dla jego zachowań żywieniowych?

  • Styl permisywny opisuje rodziców, którzy są niedyscyplinujący, a jednocześnie przejawiają wysoki stopień ciepła i zaangażowania. Może on skutkować wyręczaniem dziecka w różnych zadaniach ważnych dla jego rozwoju. Rodzice przejawiający styl permisywny często nie definiują obowiązków dziecka, ale zapewniają mu dużo akceptacji, spieszą z pomocą, kiedy tylko pojawi się potrzeba. Według badań dzieci z rodzin, w których rodzice przejawiają styl permisywny bywają pewne siebie, jednak często cechuje je niższa samokontrola niż dzieci z domów autorytatywnych czy autorytarnych oraz większe ryzyko wystąpienia otyłości w porównaniu do dzieci rodziców autorytatywnych (Lamborn i in., 1991; Rhee i in., 2006).
  • Rodzice autorytarni (słowo można skojarzyć z autorytaryzmem i podporządkowaniem), czyli ci, którzy stawiają wysokie wymagania, ale wykazują mało wrażliwości i zaangażowania, są niewspierający, a raczej surowi. Tacy rodzice formułując obowiązki dziecka mogą nie uwzględniać jego zdania i nie liczyć się z jego potrzebami. Obowiązki takie są często narzucane dziecku: „Masz poprawić oceny i nie obchodzi mnie, jak to zrobisz!” / „Powiedziałem, że nie zgadzam się na to i nie ma dyskusji.” Według badań dzieci rodziców autorytarnych funkcjonują gorzej wśród rówieśników i osiągają słabsze rezultaty w szkole, a ponadto są bardziej narażone na otyłość niż dzieci z domów autorytatywnych (Dornbusch, Ritter i Leiderman, 1987; za: Rhee i in., 2006; Lamborn, Mounts, Steinberg i Dornbusch, 1991; Radziszewska i in., 1996; za: Rhee i in., 2006; Rhee, 2008). Można przypuszczać, że dzieje się tak, dlatego, że dzieci, którym narzuca się różne zasady zamiast je z nimi uzgadniać (w tym zasady żywieniowe), będą bardziej skłonne do ich łamania, kiedy rodziców nie ma w pobliżu. Innym powodem, dla którego ten styl może wpływać negatywnie na odżywianie dziecka jest to, że nie zaspokaja on odpowiednio jego potrzeb emocjonalnych, co może rodzić u niego napięcie, stres i pustkę emocjonalną, a te, jak wiadomo, zwiększają ryzyko sięgania po pocieszacz w postaci jedzenia.
  • Styl nieuważny, w którym niski poziom wymagań współwystępuje z brakiem emocjonalnego zaangażowania/wrażliwości, może przejawiać się słabym angażowaniem w wychowanie dziecka. Rodzice nieuważni mało interesują się tym, co się u niego dzieje – ani nie stawiają mu granic, ani nie dostarczają wsparcia, są jakby obojętni. Według badań styl ten wiąże się z problemami szkolnymi, skłonnością do depresji, trudnościami w funkcjonowaniu społecznym i tendencją do uzależnień oraz wyższym ryzykiem otyłości w porównaniu do stylu autorytatywnego (Lamborn i in., 1991; Radziszewska i in., 1996; za: Rhee i in., 2006). Styl nieuważny, podobnie, jak styl autorytarny, może rodzić frustrację potrzeb emocjonalnych, co prawdopodobnie przyczynia się do powstawania trudności w funkcjonowaniu dzieci.
  • Rodzice autorytatywni (słowo można kojarzyć z autorytetem, nie mylić ze stylem autorytarnym) stawiają spore wymagania wobec dziecka, ale także są wrażliwi, zaangażowani i wspierający dziecięce potrzeby. Ich wymagania uwzględniają zdanie dziecka i są egzekwowane w atmosferze pełnej ciepła. Mogą one brzmieć na przykład: „Możesz wybierać, co z dostępnych opcji zjesz na podwieczorek, ale chciałbym, żebyśmy umówili się, że po podwieczorku wspólnie zmywamy naczynia.”  Styl ten pokazuje, że konsekwencję można połączyć z ciepłem i według badań jest postrzegany jako najkorzystniejszy dla rozwoju dziecka, wiąże się lepszym radzeniem sobie z problemami, wyższymi osiągnięciami szkolnymi i umiejętnościami samokontroli oraz rzadszym podejmowaniem zachowań ryzykownych dla zdrowia i odczuwaniem symptomów depresji, jak również ze zdrowszymi zachowaniami żywieniowymi i niskim ryzykiem otyłości (Aunola, Stattin i Nurmi, 2000; za: Rhee, 2008; Glasgow i in., 1997; za: Rhee, 2008; Radziszewska, Richardson, Dent i Flay, 1996; za: Rhee, 2008; Steinberg i in., 1992, 1994; za: Rhee, 2008; Berge, 2009; Rhee i in., 2006).

Jeszcze trochę dowodów na to, że wprowadzanie zasad i bliskość emocjonalna to zgrany duet

Epidemia otyłości wśród dzieci sprawia, że realizuje się co raz więcej badań pozwalających odpowiedzieć na pytanie, co naprawdę ma znaczenie dla ich diety.  Grupa badaczy, z którą miałam przyjemność pracować, przeprowadziła przegląd takich badań (TEMPEST, 2012). Przeanalizowano aż 2383 badania (!!!), z których wynika, że prowadzenie z dziećmi otwartych rozmów o różnych problemach, to jeden z czynników najsilniej związanych z ich prawidłowymi zachowaniami żywieniowymi i masą ciała.  Inne istotne czynniki to zapewnianie dzieciom dostępu do zdrowych produktów i obiektów sportowych, działania edukacyjne dotyczące odżywiania i wzorce rodzicielskie. Z przeglądu tego wynika więc, że chodzi zarówno o to, żeby rodzice skupiali się na organizowaniu zdrowych posiłków w domu i promowali odpowiednie postawy wobec jedzenia, ale także, aby stanowili dla dziecka źródło zaspokojenia jego potrzeb emocjonalnych.

Z innych badań wiadomo natomiast, że zdrowym nawykom żywieniowym dzieci sprzyja zwyczaj spożywania rodzinnych posiłków (Neumark-Sztainer i in., 2014) – dzięki temu dzieci jedzą regularnie i sięgają po produkty, które wybierają rodzice, co jest pewną formą kontroli odżywiania dziecka. Jednak, jak pokazuje nauka, aby posiłki rodzinne przynosiły dobry rezultat, niezbędna jest ciepła atmosfera im towarzysząca (Berge i Jin, 2013). Prawdopodobnie samo jedzenie wspólnie nie pomoże… Jest to kolejny dowód na to, że rodzice, którzy chcą, by ich dzieci jadły zdrowo, powinni nie tylko wprowadzać zasady i je konsekwentnie realizować, ale jednocześnie dbać po prostu o dobrą, pełną ciepła relację z dzieckiem.

Podsumowanie

Łączenie ciepła i konsekwencji bywa niełatwe, ale opłaca się. Pomocne w tym zakresie jest poznanie konkretnych praktyk rodzicielskich, których wdrożenie umożliwi taki sposób postępowania. O takich praktykach rodzicielskich napiszę jednak przy innej okazji 😊.

Przypisy:

Bibliografia:

Berge, J. M, (2009). A Review of Familial Correlates of Child and Adolescent Obesity: What has the 21st Century Taught us so Far? International Journal of Adolescent Medicine and Health, 21, 457 – 483.

Berge, I. i Jin, I. (2013). Structural and interpersonal characteristics of family meals: associations with adolescent body mass index and dietary patterns. Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics, 6. doi: 10.1016/j.jand.2013.02.004

Darling, N. i Steinberg, L. (1993). Parenting Style as Context: An Integrative Model. Psychological Bulletin, 113, 487-496.

Józefik B. (1996). Anoreksja i bulimia psychiczna. Rozumienie i leczenie zaburzeń odżywiania się. Kraków: WUJ

Lamborn, S. D., Mounts, N. S., Steinberg, L. i Dornbusch, S. M. (1991). Patterns of competenceand adjustment among adolescents from authoritative, authoritarian, indulgent, and neglectfulfamilies. Child Development, 62, 1049-1065.

Neumark – Sztainer, D., Hannan, P. J., Story, M., Croll, J. i Perry, C. (2003). Family meal patterns: associations with sociodemographic characteristics and improved dietary intake among adolescents. Journal of the American Dietetic Association, 103, 317 – 322. doi: 10.1053/jada.2003.50048

Rhee, K. E. (2008). Childhood overweight and the relationship between parent behaviors parenting style, and family functioning. The Annals of the American Academy of Political and Social Science, 615, 12-37.

Rhee, K. E., Lumeng, J. C., Appugliese, D. P., Kaciroti, N., Bradley, R. H. (2006). Parenting styles and overweight status in first grade. Pediatrics, 117, 2047-2054.

the TEMPEST Consortium (2012). Macro- and meso-level environmental influences on the weight- related self-regulation, behaviors and outcomes of young people. WP3 &WP 4 Deliverable, Tempest project (nr224487). Uzyskane 1 kwietnia 2012 z http://www.tempestproject.eu/attachments/051_D3.1:D4.1.pdf

Autorzy:

dr Anna Januszewicz
psycholog zdrowia, zajmuje się problemami kontroli odżywiania.
Psycholog, specjalista psychodietetyki, naukowiec i wykładowca. Zajmuje się głównie problemami nadmiernej masy ciała, zaburzeniami odżywiania, trudnościami z utrzymaniem diety. Koordynator zespołu specjalistów w Instytucie Psychodietetyki. Posiada bogate doświadczenie w edukacji z zakresu psychodietetyki i psychologii zdrowia.

Zarejestruj się!

I pobierz darmowe materiały edukacyjne.

"Mam nadzieję, że zainteresowało Cię to, co robimy i pozostaniesz z nami w kontakcie. Zachęcamy do rejestracji i korzystania z bezpłatnych materiałów edukacyjnych. Dołożymy wszelkich starań, aby nasza działalność przyniosła Ci wiele korzyści."
dr Anna Januszewicz
psycholog
lub zaloguj z konta społecznościowego