Jak zwiększyć efektywność poradnictwa żywieniowego?

„Mam wrażenie, że wkładam więcej energii w przygotowanie jadłospisu dla moich pacjentów, niż oni w ich przestrzeganie…”

„Mój pacjent oczekuje, że schudnie od samego przychodzenia do mnie…”

„Im bardziej moja pacjentka stara się wytrwać na diecie, tym mniej jej to wychodzi, nie wiem jak jej pomóc…”.

Osoby udzielające porad żywieniowych w ten sposób często opisują swoją pracę. Czują się sfrustrowane, bo ich wysokie kwalifikacje, bogata wiedza żywieniowa i dobre chęci nie zawsze przekładają się na sukcesy w pracy z pacjentem. Z czego wynika problem i jak mu zaradzić…

Dietetycy, doradcy żywieniowi, lekarze i wszystkie osoby dysponujące wiedzą z obszaru zdrowia są w stanie odnieść sukces w swojej pracy z pacjentem, jeśli potrafią tę wiedzę w odpowiedni sposób przekazać a ich pacjenci są odpowiednio przygotowani do wprowadzenia zmiany w swoim życiu. Z jednym i drugim bywa jednak problem.

Motywacja do zmiany

Zacznijmy od kwestii przygotowania pacjenta do zmiany. Powszechnym utrapieniem specjalistów jest brak motywacji pacjenta. Z tym problemem najczęściej mamy do czynienia, kiedy pacjent nie przychodzi na wizytę z wewnętrznych pobudek, tylko pojawia się za namową kogoś bliskiego albo z polecenia innego specjalisty. O osobie, która nie rozważa potrzeby zmiany obecnego zachowania psychologowie mówią, że jest w „prekontemplacyjnej fazie zmiany zachowania” (Prochaska i DiClemente, 1983). Jeśli mamy do czynienia z pacjentem w tej fazie bardzo trudno jest rozpocząć współpracę. Konieczne jest pojawienie się wewnętrznej motywacji do zmiany. Wielu specjalistów próbuje zmotywować pacjenta poprzez straszenie negatywnymi konsekwencjami nieprawidłowej diety. Badania wskazują jednak, że ta strategia rzadko bywa skuteczna w zakresie zmiany sposobu odżywiania, gdyż statystycznie spostrzegane ryzyko zachorowania nie wiąże się z intencją zmiany diety (Łuszczyńska, 2004). Jeśli chcemy wpłynąć na czyjąś motywację, powinniśmy więc raczej pomóc danej osobie w znalezieniu osobistych powodów do zmiany (Pantalon, 2013) i oddziaływać na czynniki, które według badań są warunkiem pojawienia się motywacji. Do takich czynników należy na przykład pozytywna postawa względem zmiany zachowania (Ajzen, 1991) lub poczucie własnej skuteczności względem przeprowadzenia zmiany (Bandura, 1977).

Problem braku wytrwałości

Bywa i tak, że problem z wdrożeniem diety nie kryje się w braku motywacji a raczej w braku wytrwałości. Przyczyną takiego stanu rzeczy mogą być różne przekonania, które uniemożliwiają proces zmiany. Na przykład, jeśli ktoś zakłada, że pojedyncze odstępstwo od diety jest równoznaczne z jej zarzuceniem, to zwykle stosuje się do jadłospisu tylko do momentu pierwszego „grzechu”.
Badacze dowodzą także, że proces stosowania diety sam w sobie doprowadza do upośledzenia kontroli odżywiania. Dotychczasowe badania pokazują, że 25% – 44% osób rozpoczynających odchudzanie cierpi następnie na napady objadania (Speer i Speer, 1998) a około 95% osób, którym udało się schudnąć wraca do wagi sprzed odchudzania lub wyższej (Garner i Wooley, 1991; Stunkard i Pennick, 1979; Wilson i Brownell, 1980). Jest to oczywiście zjawisko bardzo frustrujące nie tylko dla osób stosujących diety ale także dla specjalistów, którzy te diety zalecają.

Dlaczego tak się dzieje? Po pierwsze u osób odchudzających się zaobserwowano występowanie depresyjnego nastroju i obniżonego poczucia kontroli nad jedzeniem powodującego najczęściej zarzucenie diety (Ogden, 1995). Ponadto podczas stosowania diety procesy uwagowe i myślenie zostają zmienione w pewien sposób, co następnie utrudnia kontrolę spożywania pokarmu. Teoria zaprzeczania (denial) Wegnera (1994) nazywana bardziej obrazowo teorią ironicznego procesu kontroli psychicznej wskazuje, że czynnikiem wywołującym napady przejadania się po okresie stosowania diety jest silna chęć niemyślenia o jedzeniu podczas diety, która w efekcie prowadzi do skutków odwrotnych, a więc wzmożonego myślenia o jedzeniu. Stąd osobom, które się odchudzają tak trudno zapomnieć o otaczających ich pokusach. Dodatkowo badacze sugerują, że diety rozregulowują naturalny fizjologiczny mechanizm kontroli odżywiania poprzez to, że granicę sytości wyznaczają przyjęte normy a nie fizjologiczne sygnały (Herman i Polivy, 1984). Dieta zwykle wiążą się też z nakazem powstrzymywania się przed jedzeniem, co wywołując zjawisko reaktancji, czyli oporu (Wieczorkowska, 2002).

Te wszystkie mechanizmy sprawiają, że stosowanie diety zwykle kończy się niepowodzeniem. Specjaliści, którzy zalecają dietoterapię są zwykle tym faktem poważnie sfrustrowani i zadają sobie pytanie, czy są sposoby na to aby ich praca była bardziej efektywna. Wiele wskazuje na to, że szansą na poprawę skuteczności poradnictwa żywieniowego jest ograniczenie restrykcyjności dawanych zaleceń oraz wzbogacenie edukacji żywieniowej o interwencje psychologiczne.

Jak formułować zalecenia żywieniowe?

„Co to znaczy, że należy ograniczyć restrykcyjność zaleceń? Przecież diety, które układam nie są restrykcyjne!” – słyszę często od dietetyków, którzy podczas konsultacji psychodietetycznych skarżą się na niską efektywność swojej pracy. Jako psycholog, proszę wtedy aby każdy specjalista zastanowił się nad tym, jak dużą zmianę wprowadzają w życie pacjenta zalecone przez niego diety, czy pacjent może sam decydować o tym, co zje w każdej sytuacji, czy stosując dietę może jadać swoje ulubione potrawy (np. w lżejszej wersji) i czy skarży się on na to, że bywa głodny. Jeśli odpowiedzi na te pytania wskazują, że dieta jest dużą zmianą dla pacjenta, nie daje swobody wyboru, wyklucza ulubione dotąd dania i wiąże się z głodem, to prawdopodobnie jest ona jednak zbyt restrykcyjna i jej stosowanie może wywołać wspomniane poczucie straty a w konsekwencji jej zarzucenie. Dzieje się tak często nawet wtedy, gdy specjaliście ułożony jadłospis wydaje się smaczny i sycący.

W obliczu badań nad negatywnymi skutkami diet generalnie wątpliwa wydaje się zasadność pracy z pacjentem na bazie układania ścisłych jadłospisów, których istotą jest odżywianie się pacjenta według narzuconego wzoru. Taki ścisły jadłospis uniemożliwia zaspokajanie apetytu na produkty nieuwzględnione w rozpisce i nie uczy dokonywania wyboru. To najlepsza droga do tego aby u osoby stosującej dietę pojawiły się negatywne zjawiska związane z jej stosowaniem – takie jak depresja wynikająca z podporządkowania się diecie (pacjent nie może jeść tego na co ma ochotę, bo posiłki są narzucone), ironiczne efekty kontroli mentalnej (pacjent ciągle myśli o produktach, które wyklucza dieta, ponieważ jadłospis ściśle precyzuje, co wolno jeść), zewnętrzna regulacja odżywiania i zjawisko oporu (ilość jedzenia i godziny posiłków są ściśle określone).

Oczywiście w obliczu rosnącej skali problemu nadwagi i otyłości i innych chorób dietozależnych uciekanie się do stosowania diet, jako sposobu na rozwiązanie problemu, wydaje się całkiem naturalne. Powyższe argumenty sugerują jednak, że nie tędy droga. Zmiana nawyków żywieniowych jest konieczna, jednak badania wykazują, że na przykład trwałe efekty odchudzania osiągają najczęściej osoby, które nie redukują masy ciała poprzez ścisłe diety tylko przez łatwe do zaakceptowania zmiany we własnym stylu życia (Gauntlett – Gilbert i Grace, 2007). Zrozumienie tego przez specjalistów udzielających porad żywieniowych wydaje się kluczowe z punktu widzenia skuteczności ich działania.

We współpracy między specjalistami nadzieja

Kolejny ważny aspekt związany ze skutecznością interwencji dotyczących zmiany diety dotyczy wykorzystywania wiedzy psychologicznej przez specjalistów. Zaleca się aby edukacja żywieniowa była podparta działaniami ukierunkowanymi na wzmacnianie procesów regulacji wewnętrznej, gdyż wiedza o tym, co należy jeść nie jest tożsama z umiejętnością wdrożenia zmiany w życie. Programy mające na celu poprawę sposobu odżywiania okazują się skuteczniejsze, gdy obok edukacji żywieniowej uczestnikom oferuje się interwencje psychologiczne wspomagające proces zmiany (Tate, Wing i Winett, 2001; Tate, Jackovny i Wing, 2006; Łuszczyńska, Sobczyk i Abraham, 2007; Łuszczyńska, 2007).

Skuteczna pomoc w zakresie zmiany sposobu odżywiania powinna więc opierać się na holitycznym podejściu do pacjenta. Przejawem takiego podejścia jest coraz powszechniejsza współpraca specjalistów różnych profesji oraz prężnie rozwijająca się od kilku lat w Polsce dziedzina wiedzy zwana psychodietetyką. Osoby kształcące się na studiach podyplomowych i kursach z tego obszaru uczą się, w jaki sposób łączyć wiedzę medyczną z wiedzą psychologiczną i jak ze sobą współpracować.

Wiele wskazuje na to, że takie podejście jest szansą na zwiększenie skuteczności oddziaływań specjalistów pracujących w obszarze zdrowia.

opracowanie: dr Anna Januszewicz

Literatura

  • Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational Behavior of Human Decision Processes, 50, 179-211.
  • Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavior change. Psychological Review, 84, 191-215.
  • Gauntlett – Gilbert, J. i Grace, C. (2007). Przezwyciężanie problemów z wagą. Gdynia: Alliance Press.
    Garner, D. M. I Wooley, S.C. (1991). Confronting the failure of behavioral and dietary treatments for obesity. Clinical Psychology Review, 11, 729-780.
  • Herman, C. P. i Polivy, J. A.(1984). A boundary model for the regulation of eating. W: Stunkard, A. J I Stellar (red.), The Eating and Its Disorders, 141 -156.. New York: Raven Press.
  • Łuszczyńska, A. (2004). Zmiana zachowań zdrowotnych. Dlaczego dobre chęci nie wystarczą?. Gdańsk: GWP.
  • Łuszczyńska, A., Sobczyk, A., Abraham, C. (2007). Planning to reduce weight: Implementation intentions intervention helps to reduce body weight among overweight or obese women by prompting action planning. Health Psychology, 26, 507-512.
  • Łuszczyńska, A. (2007). Interwencje psychologiczne. Nadwaga i otyłość. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
  • Ogden, J. (1995). Cognitive and Motivational consequence of dieting. European Eating Disorders Review, 24, 228-241.
  • Pantalon, M.V. (2013). Błyskawiczne wywieranie wpływu. Gdańsk: GWP.
  • Prochaska, J.O., i diClemente, C.C. (1983). Stages and processes of self-change of smoking: toward an integrative model of change. Jurnal of Consulting and Clinical Psychology, 51, 390-395.
  • Speer, S. J. I Speer, A.J. (1998). Ambulatoryjne leczenie otyłości u osób dorosłych . Sport i zdrowie. Leczenie otyłości. Medycyna po Dyplomie, 7, 148-157.
  • Stunkard, A. J. i Pennick, S.B., (1979). Behavior modyfication In the treatment of obesity: The problem of maintaining weight loos. Archives of General Psychiatry, 36, 901-806.
  • Tate, D. F. Wing, R. R., Winett, R. A. (2011). Using Internet technology to deliver a behavioral weight loos program. Journal of American Medical Associaction, 285, 1172-2277.
  • Tate,D. F., Jackovny, E. H., Wing, R. R. (2006). A randomized trial comparing human e-mailcounseling, computer-automated tailored counseling, and no counseling in an Internet weight loos program. Archives of Internal Medicine, 166, 1620-1625.
  • Wegner, D. M. (1994). Ironic processes of mental control. Psychological Review, 101, 34-52.
  • Wieczorkowska- Wierzbińska, G. (2011). Psychologiczne ograniczenia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Wydziału Zarządzania UW.
  • Wilson. G. T. i Brownell, K. D. (1980). Behavior therapy for obesity: An evaluation of treatment outcome. Advances in Behavior Research and Therapy, 3, 49-86.

Jesteś specjalistą, który chce się nauczyć stosować psychologiczne podejście w pracy z pacjentem? Zapisz się na staż zawodowy z psychodietetyki. Nowe edycja stażu już od 12-13.08.2017!

STAŻ ZAWODOWY

Badania nietolerancji pokarmowych

Poznaj skład swojego ciała!

Placówki Partnerskie

Pobierz – Książeczka z przepisami

Czy potrzebujesz specjalisty? wypełnij test!

Współpracujemy z:

Chcesz otrzymywać informacje o nadchodzących wydarzeniach?

status

You are not logged in.