Jak walczyć z epidemią otyłości u dzieci i młodzieży?

tempest

Program TEMPEST (Temptations to Eat Moderated by Personal and Environmental Self-regulatory Tools) dotyczy roli indywidualnych i środowiskowych czynników samoregulacyjnych w radzeniu sobie z pokusami żywieniowymi. Był prowadzony w latach 2009-2013 w dziewięciu krajach europejskich: Belgii, Danii, Finlandii, Niemczech, Holandii, Polsce, Portugalii, Rumunii i Wielkiej Brytanii. W programie udział wzięło ponad 15 tysięcy młodych ludzi w wieku od 10 do 17 lat. Program daje wiele odpowiedz na pytanie, w jaki sposób walczyć z epidemią otyłości wśród młodych ludzi.

 

Aktualny raport Światowej Organizacji Zdrowia głosi, że nadwaga występuje obecnie u około miliarda osób dorosłych, a u ponad 300 milionów stwierdza się otyłość. Szczególnie niepokojący jest natomiast fakt, że problem nadmiernej masy ciała w coraz większym stopniu dotyczy najmłodszych. W Polsce w przeciągu ostatnich 20 lat częstotliwość występowania nadwagi u nieletnich wzrosła czterokrotnie (por. Jarosz i in., 2006; Oblacińska i Jodkowska, 2007; Oblacińska i Jodkowska, 2007a; Kułaga i in. 2011; Currie i in., 2012). Podczas gdy na początku lat dziewięćdziesiątych nadwaga występowała średnio u 3,1% młodych ludzi a otyłość dotyczyła zaledwie 1,5% z nich (Jarosz i in., 2006) dziś nadwagę obserwujemy u około 13% nieletnich zaś otyłość prawie u 4% z nich (Kułaga i in. 2011).

Ze względu na swoją skalę, problem otyłości u dzieci jest żywo dyskutowany w obrębie wielu dziedzin nauki i przyczynił się do zwiększenia ilości badań dotyczących czynników wpływających na masę ciała osób w różnych kategoriach wiekowych. Jednym z ważniejszych programów badawczych realizowanych w ostatnim czasie, dostarczającym wielu odpowiedzi na pytanie, jak walczyć z epidemią nadwagi i otyłości wśród dzieci i młodzieży jest program badawczy TEMPEST (www.tempestproject.eu), którego efekty zaprezentowano w niniejszym artykule.

Dzieci jedzą to, co mają pod ręką

Odpowiadając na pytanie o przyczyny rosnącego problemu nadmiernej masy ciała u nieletnich badacze zespołu TEMPEST zwracają uwagę na poważny problem wysokiej dostępności do niezdrowych produktów, z jaką mają do czynienia młodzi ludzie a zwłaszcza młodzi Polacy. Kiedy pytaliśmy dzieci z Polski o to, jak często mogą swobodnie sięgać po niezdrowe produkty w domu i w szkole, to przeciętnie słyszeliśmy, że „często”. Te odpowiedzi są zapewne efektem sytuacji polskich sklepików szkolnych, otaczających nas na każdym kroku półek sklepowych uginających się pod ciężarem niezdrowej, wysoko przetworzonej żywności oraz braku kontroli rodzicielskiej nad pokusami znajdującymi się w domach. We współczesnym otyłogennym otoczeniu utrzymanie prawidłowej masy ciała wymaga więc od dzieci i młodzieży dużych umiejętności samokontroli i jest prawdziwym utrapieniem osób chcących zadbać o zdrowie swoich pociech.

W jaki sposób dorośli mogą wspierać kształtowanie zdrowych nawyków żywieniowych u dzieci i młodzieży?

Rodzice skarżą się, że nawet jeśli uda im się wprowadzić zdrowe zasady żywieniowe w domu, to ich dzieci odżywiają się źle poza domem, personel szkolny natomiast narzeka, że prozdrowotne zmiany w szkołach nic nie dadzą, jeśli rodzice nie zadbają o odżywianie w domach… Ponadto pojawia się szereg pytań, w jaki sposób regulować odżywianie dzieci i młodzieży. Czy wprowadzać zakazy, czy też nie? Jak uczyć dzieci by nie ulegały pokusom, kiedy nie znajdują się one pod opieką dorosłych?

Badania prowadzone w ramach projektu TEMPEST (www.tempestproject.eu) wykazały, że młodzi ludzie zwykle uznają zdrowe odżywianie za ważne, ale towarzyszy im wiele pokus żywieniowych, z którymi trudno poradzić sobie samodzielnie, stąd poszukiwanie wsparcia dorosłych. Wsparcie to, powinno natomiast dotyczyć dwóch obszarów – sprawowania kontroli nad środowiskiem dzieci, aby stawało się mniej otyłogenne i kształtowania u nich odpowiednich postaw i umiejętności samoregulacyjnych w zakresie odżywiania.

Kontrola dorosłych nad środowiskiem dzieci oczywiście jest ograniczona. Nawet w przypadku małych dzieci rodzice zwykle nie są w stanie mieć stuprocentowego wpływu na to, co dzieci jedzą, rzadko bowiem pełną oni rolę jedynych opiekunów. Kiedy dziećmi zajmują się dziadkowie, opiekunki, żłobek lub przedszkole ważne jest, by w każdym środowisku wdrażano jednolite, prozdrowotne praktyki żywieniowe. Istotną rolę odgrywa tu zwyczajowy sposób spożywania posiłków (wspólne spożywanie posiłków w spokoju), zdrowe odżywianie dorosłych (dawanie dobrego przykładu) czy zapewnianie dzieciom dostępu do zdrowych produktów i ograniczenie dostępu do produktów niezdrowych.

Kiedy dzieci dorastają rola rodziców w zakresie ich odżywiania się zmienia. W co raz większym stopniu samodzielnie decydują one o tym jak jedzą. Jako osoby zarządzające swoim odżywianiem, bez rozwiniętych umiejętności samoregulacyjnych szczególnie narażone są na nadwagę, stąd ważne by wspierać dzieci i młodzież w nabywaniu takich umiejętności.

Samoregulacja odnosi się do wszystkiego, co ludzie mogą zrobić, aby dostosowywać i zmieniać swoje myśli, uczucia i zachowania w celu osiągnięcia osobistych długoterminowych celów (np. zdrowego odżywiania czy utrzymania prawidłowej masy ciała). Nie jest to dla młodych ludzi łatwe, gdyż wiąże się ściśle z umiejętnością dostrzegania dalekosiężnych konsekwencji zachowania, które nie rozwijają się w pełni aż do dorosłości. Oznacza to, że młodzi ludzie skupieni są raczej na teraźniejszości. Jeśli chcą zjeść coś smacznego teraz, to trudno im (trudniej niż dorosłym) zestawić tę krótkoterminową przyjemność z długookresowymi konsekwencjami. Są jednak sposoby, aby pomóc młodzieży osiągnąć tę umiejętność.

Istnieje wiele strategii, które mogą pomóc w przyswajaniu i utrzymywaniu zdrowej diety. Z badań zespołu TEMPEST wynika, iż faktycznie młodzież, która używa tych strategii częściej, jada owoce i warzywa oraz je mniej przekąsek i pije mniej napojów gazowanych. Przejawem stosowania strategii samoregulacyjnych jest unikanie pokus (np. unikanie miejsc, w których zwykle osoba się przejada), kontrola pokus (np. zastępowanie wysokokalorycznych przekąsek owocami), rozpraszanie uwagi (np. zajmowanie się czymś w celu uniknięcia pokusy), tłumienie (np. ignorowanie zapachu kuszącego produktu), ustalanie celów i zasad (np. ustalanie ile słodyczy można zjeść dziennie) i rozważanie celów (np. zastanawianie się, czego naprawdę się chce, kiedy pojawia się ochota na zjedzenie czegoś niezdrowego). Aby stosowanie wyżej wymienionych strategii przyniosło dobre rezultaty, należy je stosować adekwatnie do sytuacji, na przykład unikanie pokus to dobra strategia samokontroli, kiedy osoba jest zmęczona, zdenerwowana i brakuje jej zasobów na zastosowanie innych strategii.

Z badań TEMPEST wynika, że dziewczynki ogólnie częściej niż chłopcy stosują strategie samoregulacji w odniesieniu do swoich zachowań żywieniowych. Może się tak dziać, ponieważ dziewczynki mają tendencję do większego zainteresowania kwestiami związanymi ze zdrowym odżywaniem się. Badania TEMPEST wskazują również, że motywacja i autonomia są ważnymi wymogami stosowania strategii samoregulacji. Nastolatki częściej używały tych strategii, kiedy były zmotywowane do zdrowego odżywiania się i chętne do wzięcia odpowiedzialności za swoje zachowania.

W jaki sposób kształtować „siłę woli” młodego pokolenia?

O ile rola dorosłych w zakresie oddziaływania na środowisko dzieci jest dosyć jasna (polega głównie do wprowadzania zdrowych zwyczajów żywieniowych tam, gdzie dzieci przebywają) o tyle dorośli zwykle nie wiedzą, w jaki sposób kształtować umiejętności samoregulacyjne swoich dorastających pociech, tak, aby były w stanie one samodzielnie dokonywać prawidłowych wyborów żywieniowych. Wiek dojrzewania charakteryzuje się bowiem silną chęcią autonomii oraz niezależności. Rodzice zwykle sądzą, że w tym wieku rówieśnicy mają znacznie większy wpływ na zachowanie ich dzieci niż oni, jako rodzice. Jednakże, nasze badania wykazały, że nastolatki wskazują właśnie rodziców, jako osoby, od których oczekują wsparcia w zakresie zdrowego odżywiania. Kiedy dzieci dorastają rodzice w dalszym ciągu wywierają istotny wpływ na ich odżywianie poprzez swoje zachowanie i postawy wobec jedzenia. Co więcej, badania przeprowadzone przez zespół TEMPEST pokazują, że standardy żywieniowe przekazywane dzieciom przez rodziców mają na nich większy wpływ niż standardy żywieniowe rówieśników. Kiedy dzieci dorastają rodzice powinni więc w dalszym ciągu utrzymywać prozdrowotne zwyczaje żywieniowe w domu. Mogą oni też uczyć dzieci stosowania strategii samoregulacyjnych, o ile sami wiedzą na czym te strategie polegają. Pomocny okazuje się w tym podręcznik wydany przez zespół TEMPEST pt. „Strategie wspierania zdrowych zwyczajów żywieniowych u młodzieży” dostępny między innymi w języku polskim.

W podręczniku tym wyjaśniamy, że profilaktyka nadwagi skierowana do nieletnich nie powinna się opierać na restrykcyjnych zakazach, które mogą wywołać opór. W działaniach prewencyjnych zalecamy raczej zapewnianie wspierających “kuksańców” niż nakładanie jasnych restrykcji. Kuksańce są łagodnymi i subtelnymi wskazówkami, dotyczącymi tego, jak powstrzymywać się od niezdrowego jedzenia bez jego bezpośredniego zakazywania, co sprawia, że młodzież nadal może samodzielnie decydować o tym, co zrobi. Używanie takich kuksańców, by wpływać na wybory żywieniowe, wydaje się lepiej oddziaływać na poprawę zachowań żywieniowych nastolatków niż zabranianie spożywania niezdrowego jedzenia lub zupełne nie wtrącanie się i prezentowanie skrajnie liberalnego podejścia. Dla rodziców te wnioski są ważnym odkryciem, ponieważ wskazują, że dzieci na pewno nie skorzystają na zbytniej pobłażliwości, zbyt duża ilość zakazów również nie przyniesie dobrych rezultatów. Nastolatki nie chcą, by mówiono im, co mają robić, ale potrzebują wskazówek od rodziców (a nawet ich oczekują). Subtelne kuksańce wydają się być obiecującym sposobem zapewniania takiej efektywnej i możliwej do zaakceptowania pomocy.

Choć dużo mówi się o roli rodziców w profilaktyce nadwagi i otyłości nie należy zapominać, że różne instytucje, takie jak szkoły i lokalne władze, mogą również oddziaływać na dietę młodzieży poprzez usługi, jakie proponują i zasady, jakie wdrażają. Ważne więc by działania mające na celu walkę z epidemią otyłości miały charakter globalny.

 

opracowanie: dr Anna Januszewicz

 

Literatura

Currie, C. (2012). Social determinants of health and well-being among young people. Health Behaviour in School-aged Children (HBSC) study: international report from the 2009/2010 survey. Copenhagen, WHO Regional Office for Europe, Health Policy for Children and Adolescents, 6.

Jarosz, M. Szponar L., Rychlik E. Respondek, M., Ołtarzewski, J., Dzieniszewski, J., Wardak, J. (2006). Nadwaga, otyłości i niedożywienia w Polsce. W: M. Jarosz (red.), Otyłości, odżywianie, aktywności fizyczna, zdrowie Polaków. Diagnoza stanu odżywienia, aktywności fizycznej i żywieniowych czynników ryzyka otyłości oraz przewlekłych chorób niezakaźnych w Polsce (1960-2005) [w Polsce]. (s. 45 – 115). Warszawa: Instytut Żywności i Żywienia.

Kułaga, Z., Litwin, M., Tkaczyk, M., Palczewska, I., Zajączkowska, M., Zwolińska, D., Krynicki, T., Wasilewska, A., Moczulska, A., Morawiec – Knysak, A., Barwicka, K., Grajda, A., Gurzkowska, B., Napieralska, E., Pan, H. (2011). Polish 2010 growth references for school-aged children and adolescents. European Journal of Pediatrics. 170.

Oblacińska, A. i Jodkowska, M. (2007). Częstość występowania nadwagi i otyłości u młodzieży w wieku 13-15 lat w 2005. W: A. Oblacińska, i M. Jodkowska (red.), Otyłość wśród polskich nastolatków. Epidemiologia, styl życia, samopoczucie. Warszawa: Instytut Matki i Dziecka.

Oblacińska, A. i Jodkowska, M. (2007). Zmiany w częstości występowania nadwagi i otyłości u młodzieży 13-15 lat w Polsce w latach 1995 – 2005. W: A. Oblacińska, i M. Jodkowska (red.), Otyłość wśród polskich nastolatków. Epidemiologia, styl życia, samopoczucie. Warszawa: Instytut Matki i Dziecka.

Stok,M., de Ridder,D., de Vet, E., de Wit, J., Safron, M., Januszewicz, A. i Konsorcjum Badawcze Tempest (2013). Strategie wspierania zdrowych zwyczajów żywieniowych u młodzieży. Warszawa: Wydawnictwo SOWA

 

KURS WPROWADZENIE DO PSYCHODIETETYKI

WYJĄTKOWA OKAZJA!
Skorzystaj z promocji do 31 października!

Zaoszczędź 600 zł przy zapisie na cały kurs i aż do 150 zł przy zapisie na wybrane szkolenie.

ZOBACZ SZCZEGÓŁY

STAŻ ZAWODOWY

Jesteś specjalistą, który chce się nauczyć stosować psychologiczne podejście w pracy z pacjentem?

WYJĄTKOWA OKAZJA!
Skorzystaj z promocji do 31 października! Zaoszczędź 500 zł przy zapisie na staż.

NIE ZWLEKAJ, ZAPISZ SIĘ TERAZ!

Badania nietolerancji pokarmowych

Poznaj skład swojego ciała!

Placówki Partnerskie

Pobierz – Książeczka z przepisami

Czy potrzebujesz specjalisty? wypełnij test!

Współpracujemy z:

Chcesz otrzymywać informacje o nadchodzących wydarzeniach?

status

You are not logged in.